“तिम्रो छोरीलाई रेप गरेर मारिसके सेनाले । तिम्रो छोरी जिवित छैन अब । तिमीले छोरी खोजेर नहिँड, दुःख नगर ।”, जिल्लाको सिडिओ जस्तो मान्छेले नै यस्तो भनेपछि देवी सुनुवारलाई गाउँमा बसिसक्नु भएन । सेनाबाट झन धेरै खतरा महशुस गरिन थालियो । तर छोरीको लाश अथवा शास खोज्ने नै देवी सुनुवारले अन्तिम उद्देश्य बनायो । सेनाका प्रमुख प्यार जङ्ग थापालाई हात मिलाएर मेरो परिचय दिएँ । मैना सुनुवारको आमा भन्ने थाहा भएपछि मेरो हात चट्ट छोडिदियो । यो उनै मैनाको खोजीमा निस्केकी आमा देवी सुनुवारको कथाको अन्तिम भाग हो ।

२०६० साल फागुन १ गते मध्यरातमा गाउँ छिरेको शाही नेपाली सेनाले देवी सुनुवारकी भदई रिना रसाईलीको निर्ममतापूर्वक हत्या गर्यो । घटनाको सर्वत्र खुलासा गर्न र सूचना फैलाउन निडर भएर अघि बढ्दै गरेका देवीलाई रोक्न सेना उनको घर गए । घरमा देवी नभेटिएपछि छोरी मैना सुनुवारलाई कब्जामा लियो । मेरो श्रीमानलाई, “तेरो श्रीमतीलाई लिएर पाँचखाल ब्यारेक आइज । अनि तेरो छोरीलाई हामी छोडिदिउँला । अहिले चाहिं तेरो छोरी लिएर हामी जान्छौं”, भनेर सेनाले मैनालाई लगे । छोरी मैना सुनुवारलाई खोज्न सबै तिर धाईन् । सबैलाई हारगुहार गरिन् । “सेनाका हातमा पुगेको महिला : तिम्रो छोरीलाई रेप गरेर मारिसके सेनाले । तिम्रो छोरी जिवित छैन अब । तिमीले छोरी खोजेर नहिँड, दुःख नगर ।”, जिल्लाको सिडिओ जस्तो मान्छेले नै यस्तो भनेपछि देवी सुनुवारलाई गाउँमा बसिसक्नु भएन । मैनाको खोजीका लागि बाँकी संघर्ष थाल्न र भएका दुई छोरा र श्रीमानको सुरक्षाका लागि भएपनि गाउँ छोड्न देवी बाध्य भईन् । यो कथा मैनाको खोजीमा निस्केकी आमा देवी सुनुवारको हो ।

२०६० साल फाल्गुन १ गते काभ्रेको पोखरीचौरीमा आँखा शिविर चलेको थियो । आमाको आँखा उपचार गर्न देवी सुनुवार पनि गाउँ पुगेकी थिइन् । संयोगवस सोहि दिन राज्य विरुद्ध भूमिगत युद्ध थालेको माओवादीले भव्यताका साथ गाउँमा जनयुद्ध दिवस पनि मनाएको थियो । दिन कट्यो । तर मध्यरातमा भएको घटनाले भने देवी सुनुवारको परिवारमा नमेटिने घाउ छोडेर गयो । नेपाल सेना भनेको राज्यको अंग हो । नेपाल सेनाले मान्छे मार्दैन भन्ने नै सोचेको थिएँ । तर सुराकीको सहायतामा गाउँ पसेको सेनाले सोहि रात रिना रसाईली, सुभद्रा चौलागाईं र टसी लामाको हत्या गर्यो । मध्यरातमा आएको शाही नेपाली सेनाको टोलीले देवीकी भदइ रिना रसाईलीको बलात्कार र हत्या गर्यो । गाउँलेहरु त चुपो लागेर बस्ने मनस्थितिमा थिए । तर देवीले यो घटनाको खुलेर सामना गरे र सार्वजनिक गरे । सर्वत्र सूचना फैलाउन निडर भएर अघि बढ्दै गरेका देवीलाई रोक्न सेनाले देवीकी छोरीलाई समेत बन्धक बनाए । बन्धक बनाइएकी मैना सुनुवारलाई त्यसपछि उनकी आमाले कहिल्यै देख्न पाएनन् ।

मध्यम वर्गीय किसान परिवारमा जन्मेका महेश्वर महर्जनको शारिरीक बनावट पातलो थियो । ज्यान पातलो भएकै कारण विद्यालयमा साथीहरुले पनि जिस्क्याउने गरेको कुरा उनलाई अझै याद छ । २० वर्ष पछि उनै साथीहरु अहिले महेशको शरिर हेरेर तारिफ गर्छन् । छक्क पर्छन् । धेरै पैसा भएका मान्छेहरुले यो खेलमा लाग्दै लाग्दैन । हुँदै नभएकाहरुले पनि लाग्न सक्दैन । आफू परियो ‘मिडल क्लास’ । परिवारको कमजोर आर्थिक स्थिति, नकारात्मक सामाजिक बुझाई र आमाको दवाबका कारण महेश्वरलाई शारिरीक सुगठनमा लाग्न धेरै गाह्रो थियो । तर उनको यस रुची प्रतिको निरन्तरताका कारण नै गत वर्ष भूटानमा भएको ५०औं एशियाली शारिरीक सुगठन प्रतियोगीताको स्वर्ण पदक सम्म जित्न उनी सफल भएका छन् । आफ्नो रुचीलाई सपनामा ढाल्न सफल महेश्वर महर्जनको संघर्षशील कथा हो यो ।

अरु सबै बिद्यार्थीहरु विद्यालयको पोशाकमा हुन्थे भने श्रेरणाको पहिरन सँधै रातो हुन्थ्यो । खाना खाने बेला पनि सबै भन्दा पहिले खाना उनैलाई पस्किन्थ्यो । चाडपर्वहरुमा अरु हिँड्थे भने उनलाई बोकिन्थ्यो । उनको श्रृंगार फरक थियो । उनको लवाईखवाई फरक थियो अनि नीति नियमहरु फरक थिए । किनकी, बज्राचार्य परिवारमा जन्मेकी श्रेरणालाई जीवित देवी कुमारीको अवतारका रुपमा पुजिन्थ्यो । काठमाडौंको ठमेल स्थित भगवान बहालमा आयोजित कुमारी छनोट प्रकृयामा सरिक हुँदा श्रेरणा तीन वर्षकी थिइन् । १५–२० जना सोहि उमेरका बालिकाहरुले भाग लिएको उक्त प्रकृयामा संयोगवश श्रेरणाको नाम छानियो । त्यस वर्ष देखि अर्को ८ वर्ष सम्म उनी कुमारीको भुमिकामा देखिइन् । मैले जोसँग बिहे गरेँ उसको दुई वर्ष दुई महिना पछि मृत्यु हुन्छ भनी मेरो चिनामा लेखिएको थियो । कुमारीले गर्न हुने–नहुने नियमहरु कठिन हुन्छन् । कुमारीको कार्यकालमा मात्र नभई त्यसपश्चात पनि गर्न हुने–नहुने नियमहरु कडा नै हुन्छन् । श्रेरणाले यी सबै नीतिनियमहरुको हुवहु पालना गरे वा गरेनन् त्यो अर्कै पाटो भयो तर उनले सदैव आफ्नो मनको कुरा सुनिन् र अघि बढिन् । यो कथा उनै साहसी कुमारी श्रेरणा बज्राचार्यको हो ।

गीता सानै थिइन् जुनबेला नेपालमा जनयुद्ध सुरु भयो । राजधानीबाट नजिकै भएता पनि काभ्रेको दुर्गम क्षेत्रमा पर्ने उनको गाउँमा जनयुद्ध सुरु हुनुभन्दा धेरै अगाडि देखि नै आन्दोलनको लहर उर्लंदो थियो । एउटा बिकट गाउँको दलित परिवारमा जन्मेर, दलित समुदायमा हुर्केकी गीतामा पनि माओवादीको प्रभाव पर्न त्यति समय लागेन । मुख्यतः परिवारमा दाईहरु माओवादी आन्दोलनमा लागेका र बुबा पनि आन्दोलन प्रति सकारात्मक भएका कारण गीतालाई माओवादी बन्न सहज भयो । आफ्नै परिवारमा माओवादी सदस्यहरु भएता पनि गीताकी दिदी रिना रसाईली भने माओवादी आन्दोलनबाट टाढै थिइन् । उनी गाउँमा शिक्षिका भई समाजसेवा गर्थिन् । तर २०६० साल फागुन १ गते शाही नेपाली सेनाले रिनालाई माओवादी भएको आरोपमा मध्यरात घरबाट लगेर सामुहिक बलात्कार र यातनापछि निर्ममतापूर्वक हत्या गर्यो । “तैंले गरेर तेरो दिदी खाईस् । तँ माओवादी आन्दोलनमा नहिँडेको भए यस्तो हुँदैनथ्यो”, भने । मैले केहि पनि भनिँन । म चुपो लागेर बसेँ । हत्या भएको १३ वर्ष भयो तर पनि राज्यले पीडितको पक्षमा न्याय दिन आलटाल गर्दै आइरहेको छ । यो कथा रसाईली परिवारको हो र साथै हजारौं अरु द्वन्द्वपीडित परिवारहरुको पनि जो न्यायबाट बञ्चित छन् ।

खेलकुदमा अब्बल खेलाडी थिए खुमा । भलिबल, दौडमा त उनी राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी नै थिए । पढाईमा पनि उत्तिकै तेजिला खुमालाई विद्यालयका शिक्षकहरुले राजनैतिक रुपमा अघि सार्न हौसाएको उहाँको थम्याई छ । कम्युनिष्टहरुको गढ नै बनेको रोल्पामा हुर्केका खुमा सुवेदी, २०४६ सालको आन्दोलनपछि भने विभेदकारी समाज विरुद्ध सशक्त भएर लाग्नु भयो । २०५० साल तिर बुर्जुवा डिग्री बहिष्कार गर्दै शैक्षिक प्रमाण–पत्रहरु च्यातेर आन्दोलनमा होम्मिएका उनी सहभागी पार्टीले २०५२ साल फागुन १ गते जनयुद्धको घोषणा गर्यो । त्यो बेला उनी महिला मोर्चा सम्हाल्दै जाजरकोटका गाउँहरुमा खटिएका थिए । मेरो श्रीमानले उठाएको बन्दुक र विचार अहिले पनि मैले भुलेको छैन । र त्यहि विचार र बन्दुक बोक्न म तत्पर छु । जनयुद्धका क्रममा हजारौंले सहादत प्राप्त गरे । त्यस मध्ये एक उनका पति नन्द न्यौपाने पनि हुन । शहिद परिवार भएरै जनयुद्ध पश्चातका समयहरुमा पनि अनवरत आन्दोलनमा लागी परेका खुमा सुवेदीको कथा हो यो ।

विभिन्न कालखण्डमा भएका हरेक चुनावलाई उपयोग गर्ने नीति बनाएका थिए रुपचन्द्र विष्टले । चुनावमा जाने र जनतालाई राजनैतिक रुपमा शिक्षित बनाउने नै उनको मुख्य उद्देश्य रह्यो । २०४६ को जनआन्दोलन ताका देश बहुदल र निर्दलमा विभाजन भई रहँदा भने उनको राजनीति फरक धारको थियो । “व्यवस्था निर्दलीय, राजनीति बहुदलीय । मान्नु हुन्छ ?” भनी बहुदल धारका नेता गणेशमान सिंहलाई सोध्नु भयो । यहि कुरा निर्दल धारका नेता मरिचमान सिंह श्रेष्ठलाई पनि सोध्नु भएको थियो । सायद उहाँहरुले बुझ्नु भयो वा बुझ्नु भएन । लुट्न आको, लुट्न पाको सन्तुष्ट भाको लुट्न आको, लुट्न नपाको असन्तुष्ट भाको चुनावमा जित हारसँग रुदानेको मतलब थिएन । जनमुखी राजनीतिलाई देशव्यापी रुपमा लैजानेमा नै उनको ध्यान थियो । तर पटक पटकको हार पछि भने उनमा निराशा छायो । क्रमिक रुपमा उनी बिरामी पर्नु भयो । जनता जगाउन यी एकल सेनानीले चालेका पाइला प्रेरणादायक छन् । यिनै एकल योद्धाको अद्भुत कथा उनीसँग नजिकबाट काम गर्न पाएका रणसंग्राम विष्टले सुनाउँदै हुनुहुन्छ । यो कथा जननेता तथा दार्शनिक रुपचन्द्र विष्टको हो ।

रुपचन्द्र विष्टले अघि सारेको राजनीति निर्दलीय पञ्चायत र बहुदलीय प्रजातन्त्र भन्दा पनि फरक र प्रगतिशील थियो । उनको राजनीति जनमुखी थियो । २०३८ सालमा घोषणा पत्रमा उल्लेख गरेरै सत्य र ठिकले बनेको थाहा दर्शन अनि ईमान, बिबेक र प्रेमले बनेको जनमुखी राजनीतिलाई जनताको घरघर पुर्याउने अभियानमा लागे । सबै अधिकार जनताको अधिनमा हुनुपर्ने उनको विचारलाई जनताले मन पराए तर पञ्चायती मण्डले र बहुदलीय पक्षधरहरुले भने उनको यो जनवादी विचारलाई बिथोल्न लागी परे । चार मानो माटोसँग तेरो नाता पर्यो भनेर माटोको भाँडाले तँ सँग दोस्ती सोस्ती गर्यो भनेर बसिस् कैद गमलामा सिङ्गै पृथ्वीलाई छोडेर – रुपचन्द्र विष्ट जनता जगाउन यी एकल सेनानीले चालेका पाइला प्रेरणादायक छन् । यिनै एकल योद्धाको अद्भुत कथा उनीसँग नजिकबाट काम गर्न पाएका रणसंग्राम विष्टले सुनाउँदै हुनुहुन्छ । यो कथा जननेता तथा दार्शनिक रुपचन्द्र विष्टको हो ।

सम्भवतः रुपचन्द्र विष्टले नगरेको श्रम केही बाँकी थिएन । श्रमको गाथा बुझेका रुदाने कुनै समय गाडी चालक थिए, त्यो भन्दा अगाडी खलासीको काम गर्थे । हलो जोत्दा राम्रो हलीको भूमिका निर्वाह गर्दथे भने कोदाली चलाउँदा राम्रो कोदाली चलाउन जान्थे । हरेक श्रमलाई उनी मन लगाएर अभ्यास गर्दथे । जनता शिक्षित बनाएरै मात्र परिवर्तन सम्भव देखेका रुदानेले पालुङ्ग, मकवानपुरका जनता शिक्षित बनाउन अथक प्रयास गरे । अनेकौं समस्याहरुसँग जुध्दै व्यवहारिक र वैज्ञानिक शिक्षा प्रणालीका लागि अग्रसर रुदानेलाई रोक्न गाउँका जालिफटाहा र तत्कालीन सरकार मिले र उनले सुरु गरेको शैक्षिक आन्दोलन बिथोलियो । “केटाकेटी पढाउने बाबुआमा जिन्दावाद ! नपढाउने मुर्दावाद !” – रुपचन्द्र विष्ट अत्यन्तै उर्जाशील प्रगतिशील व्यक्तित्वका धनी रुदानेले शिक्षा क्षेत्रमा गरेका योग्दान प्रेरणादायक छन् । यिनै एकल योद्धाको अद्भुत कथा उनीसँग नजिकबाट काम गर्न पाएका रणसंग्राम विष्टले सुनाउँदै हुनुहुन्छ । यो कथा रुपचन्द्र विष्टको हो ।