Η χρονική περίοδος από Παρασκευή 3 ως Κυριακή 5 Σεπτεμβρίου 1943, οροθετείται

ως σταθμός για τα ιστορικά χωριά του Μυλοποτάμου Αβδελάς, Άγιος Μάμας,

Κάλυβος, Αβδανίτες και Λιβάδια. Άνδρες του τακτικού γερμανικού στρατού, στην

τοποθεσία Γουρνόλακκος του Ψηλορείτη, εκτέλεσαν συνολικά 32 πατριώτες, μια

ιδιόμορφη, απάνθρωπη και ανεξήγητη πράξη.

Ο Γερμανός Διοικητής Κρήτης στρατηγός Αντρέ, κατέστησε τον ορεινό όγκο του

Ψηλορείτη νεκρή ζώνη, με διαταγή του στις 11 Ιουνίου 1942. Ο αντικαταστάτης του

Στρατηγός Μπρόγερ, με νέα διαταγή στις 11 Δεκεμβρίου 1943, παρατείνει τη

διάρκεια της νεκρής ζώνης, χαρακτηρίζοντας τις περιοχές ληστοκρατούμενες. Οι

κτηνοτρόφοι έπρεπε να τις εγκαταλείψουν με τα κοπάδια τους. Οι γερμανικές

κατοχικές αρχές, οδηγούσαν μ’αυτόν τον τρόπο τις οικογένειες των ορεινών χωριών

στη φτώχεια, την πείνα και την ανέχεια.

Τον Αύγουστο του 1943 για δεύτερη φορά, (η πρώτη ήταν τον Ιούλιο 1943), ο

Διοικητής του Φρουρίου Κρήτης Στρατηγός Μπρούνο Όσβαλντ Μπρόγερ διέταξε

τους αξιωματικούς του να ανεβούν με γερμανικά στρατεύματα στην

απαγορευμένη ζώνη του Ψηλορείτη και να συλλάβουν τις ανταρτικές ομάδες, τους

σταθμούς ασυρμάτου και τα μέλη των συμμαχικών αποστολών που διέμεναν εκεί.

Την επιχείρηση συντόνισε ο Διοικητής της 22ας Μεραρχίας με έδρα το

Ηράκλειο, Υποστράτηγος Μίλερ.

Στις 15 Αυγούστου 1943, οι Γερμανοί από τρία διαφορετικά σημεία ανόδου,

πραγματοποίησαν την κύκλωση του Ψηλορείτη. Από το Ηράκλειο (Ζαρός και

Βορρίζα), το Ρέθυμνο και την επαρχία Αμαρίου. Μαζί με τους Γερμανούς

βρέθηκε στον Ψηλορείτη και ο αιμοσταγής προδότης Νικόλαος Μαγιάσης. Στον

Ψηλορείτη οι Γερμανοί παρέμειναν ως το πρώτο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου.

Ένα τμήμα του γερμανικού στρατού κινήθηκε από τη Μονή Αρκαδίου στον

Ψηλορείτη, με εντολή να εξερευνήσει την τοποθεσία Αραβάνες και να κατευθυνθεί

στο οροπέδιο της Νίδας. Στην ορεινή περιοχή του χωριού Αβδελάς Μυλοποτάμου,

την Παρασκευή 3 Σεπτεμβρίου 1943, έπεσαν στα χέρια των Γερμανών δώδεκα

κτηνοτρόφοι και δυο παιδιά, ο Γιάννης Λαμπρινός (Αβδελάς) και ο Μιχάλης

Πρινάρης (Αβδανίτες). Οι κτηνοτρόφοι ήταν έξι από το χωριό Αβδελάς, δύο από τον

Άγιο Μάμα, τρεις από την Κάλυβο και ένας από τους Αβδανίτες.

Οι Γερμανοί τους πήραν μαζί τους. Την επόμενη ημέρα, Σάββατο 4 Σεπτεμβρίου

1943, τους οδήγησαν στην περιοχή Γουρνόλακκος. Αφού έδιωξαν τα παιδιά,

Λαμπρινό και Πρινάρη, τους εκτέλεσαν με την αιτιολογία ότι είχαν παραβιάσει τη

νεκρή ζώνη. Την Κυριακή 5 Σεπτεμβρίου 1943, οι συγγενείς τους που έμαθαν για την

εκτέλεση από δύο διασωθέντες και βαριά τραυματίες, (τον Ιωάννη Νικηφόρο του

Εμμανουήλ και τον Ελευθέριο Σαρρή του Μιχαήλ-πέθανε αργότερα), αναζήτησαν

ιερέα από τα χωριά Κάλυβος, Άγιος Μάμας, Αβδανίτες, Λιβάδια, Αβδελά, με σκοπό

την ταφή των νεκρών. Πήραν μαζί τους τον ένθερμο πατριώτη, νεαρό ιερέα του

χωριού Λιβάδια, Ανδρέα Βαρδιάμπαση. Τον ιερέα ακολούθησε και ο δάσκαλος του

Δημοτικού Σχολείου Αβδελά, (ήταν από την Κριτσά Μεραμβέλου), Δετοράκης

Νικόλαος. Όλοι μαζί, ιερέας, δάσκαλος και συγγενείς, είκοσι πέντε άνθρωποι.

Οι Γερμανοί που δεν είχαν απομακρυνθεί από την περιοχή, τους αντιλήφθηκαν και τους

εκτέλεσαν. Την ιερότερη ώρα για τα έθιμα και τις παραδόσεις της Κρήτης. Την ώρα

της ταφής των δικών τους ανθρώπων.

Γεώργιος Α. Καλογεράκης