นิพพานเป็นอายตนะอันหนึ่ง  ซึ่งแตกต่างออกไปจากโลกายตนะและอายตนะทั้ง ๖ ทั้ง ๑๒ นั้น  เป็นอายตนะที่สูงกว่าวิเศษกว่าอายตนะอื่น  แต่ก็ทำหน้าที่ในลักษณะที่คล้ายคลึงกัน  คือ  โลกายตนะทำหน้าที่ดึงดูดสัตว์โลกที่ยังมีความผูกพันอยู่กับโลกไว้  ไม่ให้พ้นไปจากโลกได้

ส่วนอายตนะ คือ  ตา  หู  จมูก ลิ้น กาย ใจ  ที่ทำหน้าที่ดึงดูดรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ธัมมารมณ์ ตามหน้าที่ของตน

และในทำนองเดียวกัน  อายตนะนิพพานก็มีหน้าที่ดึงดูดพระพุทธเจ้า  พระอรหันต์เข้าไปสู่อายตนะของตน

สถานอันเป็นที่ประทับของพระพุทธเจ้าเรียกว่า "อายตนะนิพพาน"

ส่วนพระพุทธเจ้าที่ประทับอยู่ในอายตนะนิพพานนั้น เราเรียกว่า "พระนิพพาน"

จากพระธรรมเทศนาย่อ "คู่มือสมภาร"